Bộ trưởng Vũ Hải Quân: Đổi mới sáng tạo cần bắt nguồn từ tư duy

Đổi mới bắt đầu từ việc dám đặt câu hỏi

Sáng 4/10, tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia (Hà Nội), Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội”. 

Phát biểu tại sự kiện, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân không bắt đầu câu chuyện đổi mới sáng tạo từ những công nghệ tiên tiến hay các dự án khởi nghiệp, mà từ một khái niệm gần gũi hơn: tư duy đổi mới.

“Khi nói đến đổi mới sáng tạo, chúng ta thường nghĩ đến những phát minh, công nghệ hiện đại hay doanh nghiệp khởi nghiệp. Hôm nay, tôi muốn bắt đầu từ điều gần gũi hơn, cũng là điều khởi nguồn cho những thay đổi ấy: tư duy đổi mới”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói.

Theo ông, tư duy đổi mới là khả năng nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, đặt câu hỏi trước những điều tưởng như đã hiển nhiên, tìm cách làm tốt hơn và kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tế.

Từ kinh nghiệm giảng dạy, Bộ trưởng cho biết ông từng đề cập đến yêu cầu trang bị năng lực này cho người học, trong đó có việc biết đặt câu hỏi, dám nghĩ khác, làm khác và đối diện với thách thức để tìm giải pháp vượt qua.

Đến nay, theo ông, yêu cầu đó không chỉ đặt ra với người trẻ mà đã trở thành vấn đề đối với mỗi cá nhân, tổ chức và cả quốc gia.

“Tư duy lối mòn thường bắt đầu bằng những câu nói rất quen: trước nay vẫn làm như vậy, chưa có tiền lệ, hãy chờ đủ điều kiện. Tư duy đổi mới bắt đầu bằng những câu hỏi: Có cách nào tốt hơn? Điều kiện nào cần tạo ra? Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, với cá nhân, lối mòn có thể khiến con người ngừng học hỏi, với tổ chức, kinh nghiệm có thể trở thành khuôn cứng, còn ở cấp độ quốc gia, tư duy lối mòn có thể làm chậm những quyết định chiến lược và khiến cơ hội phát triển trôi qua.

Ông dẫn câu chuyện Nokia từng giữ vị thế dẫn đầu thị trường điện thoại di động nhưng đánh mất vị trí trong làn sóng điện thoại thông minh, qua đó cho rằng thành công trong quá khứ không đồng nghĩa với khả năng thích ứng trong tương lai.

Ở chiều ngược lại, Bộ trưởng nhắc tới DeepSeek như một ví dụ về việc tìm kiếm cách tiếp cận mới trong công nghệ. Theo ông, những nghiên cứu về học tăng cường của doanh nghiệp này cho thấy cạnh tranh công nghệ không chỉ là cuộc đua về nguồn lực, mà còn là cuộc cạnh tranh về chất lượng câu hỏi, phương pháp nghiên cứu và khả năng thử nghiệm.

“Hai câu chuyện, ở hai thời điểm khác nhau, cùng đặt ra một yêu cầu: phải biết tự đổi mới ngay khi mình đang thành công, và dám tìm lối đi khi điều kiện còn hạn chế”, Bộ trưởng nói.

Từ cấp độ doanh nghiệp, ông mở rộng câu chuyện tới phạm vi quốc gia bằng ví dụ Singapore. Theo Bộ trưởng, thiếu nước từng là thách thức sống còn đối với quốc đảo này. Nhưng bằng tầm nhìn dài hạn và đầu tư công nghệ, Singapore phát triển NEWater, xử lý nước đã qua sử dụng để tạo ra nguồn nước có thể tái sử dụng. Điều đó cho thấy một giới hạn của tự nhiên đã trở thành động lực tìm kiếm giải pháp.

Tư duy đổi mới phải trở thành năng lực phát triển quốc gia

Từ những câu chuyện đã đề cập, Bộ trưởng Vũ Hải Quân chuyển trọng tâm sang yêu cầu đổi mới ở tầm vóc quốc gia.

Ông cho rằng dưới sự lãnh đạo của Đảng, đứng đầu là đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, đất nước đang xác lập những định hướng lớn cho kỷ nguyên phát triển mới.

Theo Bộ trưởng, việc xây dựng tầm nhìn phát triển trong 100 năm tiếp theo đòi hỏi phải vượt lên giới hạn của một nhiệm kỳ, suy nghĩ về những nền tảng cần được tạo dựng hôm nay để thế hệ mai sau có thể tiến xa hơn.

Trong bối cảnh đó, tư duy đổi mới cần được thể hiện trong cả tổ chức bộ máy, mô hình tăng trưởng và phương thức quản trị.

“Cuộc "sắp xếp lại giang sơn" mở ra yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy và xây dựng nền quản trị gần dân, phục vụ nhân dân. Ý nghĩa của sự thay đổi phải được thể hiện trong công việc giải quyết nhanh hơn, nguồn lực sử dụng hiệu quả hơn, cơ hội phát triển rộng mở hơn”, Bộ trưởng nói.

Ở góc độ mô hình phát triển, ông nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang được xác định là những động lực chính.

Điều này, theo Bộ trưởng, đồng nghĩa với sự thay đổi căn bản trong cách tạo ra năng lực phát triển của đất nước.

“Chúng ta phải tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ. Mỗi đồng vốn, mỗi nguồn tài nguyên, mỗi giờ lao động phải được sử dụng thông minh hơn”, ông nhấn mạnh.

Để làm được điều đó, tư duy đổi mới không thể chỉ nằm trong các chiến lược hay khẩu hiệu, mà phải trở thành năng lực hành động trong toàn xã hội.

Từ người dân đến bộ, ngành đều phải đổi mới

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh không thể chỉ trông chờ vào một nhóm nhà khoa học, startup hay doanh nghiệp công nghệ. Từ người dân, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý đều phải trở thành chủ thể của đổi mới.

Với người dân, ông cho rằng tư duy đổi mới bắt đầu từ học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày. Một sáng kiến dù nhỏ nhưng giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hay nâng cao chất lượng đều cần được trân trọng.

Với doanh nghiệp, đổi mới cần trở thành một phần của chiến lược kinh doanh, bắt đầu từ những bài toán rất thực tế: năng suất ở đâu còn thấp, khách hàng cần gì và công nghệ nào có thể tạo ra giá trị mới.

Đối với trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức, ông cho rằng cần xây dựng môi trường khuyến khích câu hỏi mới, lắng nghe những ý kiến khác biệt và đánh giá ý tưởng bằng kết quả kiểm chứng.

Đối với các bộ, ngành và địa phương, tư duy đổi mới trước hết phải thể hiện trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Khi thực tiễn xuất hiện vấn đề mới, cơ quan quản lý phải chủ động nghiên cứu và đề xuất cơ chế phù hợp, khi người dân, doanh nghiệp gặp vướng mắc, phải xác định rõ người giải quyết, thời hạn hoàn thành và tiêu chí đánh giá kết quả.

“Bộ Khoa học và Công nghệ cũng phải bắt đầu từ chính mình: đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu, đưa chính sách đến gần hơn với nhu cầu thực tế, lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói.

Khép lại bài phát biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng năng lực đổi mới của một quốc gia cuối cùng được tạo nên từ chính những con người và tổ chức biết thay đổi.

Ông kêu gọi mỗi người tham dự Ngày hội lựa chọn một việc cần thay đổi, một vấn đề cần giải quyết và một sáng kiến cần được đưa vào thực tiễn.

“Mỗi người chủ động hơn một bước, mỗi tổ chức đổi mới thêm một việc, chúng ta sẽ cùng tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước. Đó cũng là tinh thần của Ngày hội đổi mới sáng tạo hôm nay”, Bộ trưởng nhấn mạnh.