Cuộc cải tổ quân sự gần đây ở Ukraine, với việc Tổng thống Volodymyr Zelensky sa thải ông Mykhailo Fedorov khỏi vị trí Bộ trưởng Quốc phòng, đã gây ra những lo ngại lớn về tương lai của chiến lược drone – vũ khí then chốt giúp Ukraine đối phó Nga trên chiến trường và thực hiện các cuộc tấn công xuyên biên giới.
Ông Fedorov đại diện cho cách tiếp cận bất đối xứng, lấy công nghệ làm trung tâm, nhằm vượt qua đối thủ lớn hơn.
Vị chính trị gia 35 tuổi được coi là người đứng sau thành công của chiến dịch drone chống lại các lực lượng Nga, thúc đẩy sản xuất drone nội địa quy mô lớn, đàm phán để vô hiệu hóa các trạm thu phát Starlink được cho là bị sử dụng trái phép, và triển khai quy trình "đánh giá sau hành động" (AAR) nhằm nâng cao tỉ lệ đánh chặn tên lửa của Ukraine.
Cũng có bóng dáng vị chính trị gia 35 tuổi đằng sau chiến dịch 40 ngày gây sức ép lên Nga, nhằm mục tiêu làm tê liệt hệ thống hậu cần của đối phương, cô lập bán đảo Crimea và buộc Moscow phải bước vào đàm phán hòa bình.
Chiến dịch được thúc đẩy mạnh mẽ về mặt công nghệ và hậu cần thông qua việc gia tăng đột biến hoạt động mua sắm drone tầm trung sản xuất trong nước, với sự ủng hộ của các nhân vật như ông Fedorov.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp trong ngành và quân nhân mà AFP phỏng vấn cho rằng cuộc cải tổ này hầu như không đe dọa đến cuộc cách mạng drone đang diễn ra, đặc biệt trong bối cảnh drone ngày càng đóng vai trò then chốt trong cuộc xung đột với Nga, bao gồm cả các hoạt động xuyên biên giới.
"Giới trẻ ở đó sẽ không để mọi thứ dừng lại. Chắc chắn sẽ vẫn có máy bay không người lái", ông Trotsenko khẳng định.
Ukraine đã xây dựng một ngành công nghiệp drone rộng lớn từ con số 0, được Tổng thống Zelensky ca ngợi là "tốt nhất thế giới".
Drone trên không được dùng để trinh sát và thả chất nổ, trong khi robot mặt đất hỗ trợ hậu cần, sơ tán thương binh và vận chuyển tiếp tế.
Chúng giúp giảm nhu cầu đưa thêm binh sĩ vào "vùng tử địa" – khu vực sâu hàng km nơi drone của cả hai bên luôn rình rập trên không, đe dọa tính mạng của bất cứ ai ở bên dưới.
"Để cứu mạng người, cứu binh sĩ, phải có robot", kỹ sư người Ukraine Eduard Trotsenko, nhà sáng lập kiêm CEO của công ty sản xuất robot Temerland, chia sẻ với hãng tin AFP cuối tuần qua.
Khi xung đột bắt đầu nổ ra vào năm 2022, ông Trotsenko đã chuyển từ sản xuất trạm sạc xe điện sang robot quân sự.
Cuộc cải tổ quân sự có thể đe dọa vị thế đang lên của Ukraine như một cường quốc về drone nhưng không thể đảo ngược đà phát triển của ngành công nghiệp này trong bối cảnh xung đột kéo dài. Ảnh: Getty
Ông Fedorov từng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự chuyển đổi công nghệ trong quân đội Ukraine. Ông thành lập Trung tâm AI Quốc phòng A1, nơi tập trung tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào quân sự và sử dụng phản hồi trực tiếp từ tiền tuyến để đẩy nhanh triển khai công nghệ mới.
Ông cũng thúc đẩy đưa các công ty tư nhân vào hệ thống quân sự, đặt cạnh tranh làm trọng tâm của đổi mới.
"Tại một công ty tư nhân, bạn có thể chấp nhận rủi ro nhanh hơn", ông Trotsenko nói khi giải thích về việc các công ty nhỏ được khuyến khích thay đổi và thích ứng nhanh chóng để giành được hợp đồng.
Các nguyên mẫu robot mặt đất trang bị súng phóng rocket RPG hoặc súng máy nặng, điều khiển bằng AI trên bo mạch, đang được thử nghiệm tại một số lữ đoàn và chờ phê duyệt từ Bộ Tổng tham mưu để triển khai rộng hơn.
Mặc dù đà phát triển của lĩnh vực drone ở Ukraine là không thể đảo ngược, việc ông Fedorov bị sa thải vẫn khiến một số người trong ngành bối rối.
"Tôi không hiểu tại sao họ lại sa thải ông Fedorov", ông Trotsenko nói với AFP.
Theo một chỉ huy quân sự 45 tuổi có mật danh "Jason", thách thức lớn nhất hiện nay không phải là sự thay đổi lãnh đạo, mà là "thiếu hụt nhân sự được đào tạo chuyên nghiệp".
Các đơn vị drone Ukraine vẫn tiếp tục hoạt động với phương châm "có thể mất drone, nhưng không thể mất người". giảm đáng kể nguy cơ thương vong.
Ông Trotsenko và đội ngũ kỹ sư của ông đang tiếp tục đẩy giới hạn công nghệ và địa lý của chiến tranh, với tầm nhìn về "robot hình người" do người điều khiển ở nước khác hoặc binh sĩ nằm viện điều khiển từ xa. "Mọi thứ thực sự đã cất cánh", ông tự tin khẳng định.
Sáng kiến công nghệ không chảy "từ trên xuống" theo lệnh chính phủ, mà bùng nổ "từ dưới lên". Các kỹ sư trẻ tạo sản phẩm mới, giới thiệu với quân đội, rồi quân đội phát triển tiếp. Lập trình viên, chuyên gia viễn thông và kỹ sư hiện đã được tích hợp đầy đủ vào lực lượng vũ trang.
Dù cuộc cải tổ phản ánh xung đột giữa cách tiếp cận công nghệ hiện đại và tư duy quân sự truyền thống, lĩnh vực drone Ukraine đã phát triển theo hướng "từ dưới lên" mạnh mẽ đến mức khó bị đảo ngược.
Các nỗ lực tấn công xuyên biên giới và hoạt động trên tiền tuyến dựa vào drone tiếp tục được duy trì bởi lực lượng trẻ và sáng kiến tư nhân, chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào một cá nhân ở cấp cao. Cuộc cách mạng drone vẫn đang tiến triển, với tiềm năng mở rộng hơn nữa trong việc bảo vệ binh sĩ và thay đổi cục diện chiến trường.
Minh Đức (Theo Euronews, Chatham House)
