Sáng 9/8, Quốc hội tiến hành thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng.
Tham gia thảo luận, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (đoàn Quảng Trị) góp ý về nhận diện báo cáo giao dịch đáng ngờ, đặc biệt trong lĩnh vực tài sản mã hóa liên quan Luật Phòng, chống rửa tiền.
Theo ông Khánh, đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật ngân hàng mà là an ninh tài chính quốc gia. Dự thảo Luật bổ sung cơ chế nhận diện, báo cáo giao dịch đáng ngờ về tài sản mã hóa là cần thiết, song đại biểu Nguyễn Khánh Vũ chỉ ra 2 vướng mắc lớn.
Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ phát biểu (Ảnh: Media Quốc hội).
Thứ nhất, về năng lực thực thi. Ông phân tích dự thảo bổ sung 15 dấu hiệu đáng ngờ nhưng để nhận diện được, tổ chức tín dụng cần hạ tầng phân tích chuỗi khối, công cụ truy vết dòng tiền qua nhiều ví, sàn giao dịch, mà phần lớn ngân hàng thương mại chưa có.
"Quy định nghĩa vụ mà không kèm lộ trình hạ tầng thì tổ chức tín dụng khó tuân thủ, cơ quan quản lý cũng khó có căn cứ xử lý vi phạm", ông Vũ nói.
Vướng mắc thứ hai được đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị nêu ra liên quan động lực thực thi. Theo đó, cùng với yêu cầu báo cáo khi "có cơ sở hợp lý để nghi ngờ", dự thảo đã đề xuất bổ sung quy định bảo vệ người báo cáo, người cung cấp thông tin và người tố giác hành vi rửa tiền, nhưng nội dung công bố hiện chưa nêu rõ có bao gồm miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự cho tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực.
Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cho rằng, nếu chỉ dừng ở bảo vệ cá nhân người báo cáo mà chưa mở rộng đến trách nhiệm của tổ chức, tổ chức tín dụng, vẫn có thể rơi vào thế lưỡng nan, báo cáo có thể bị kiện nếu sau đó xác định không có rủi ro, còn không báo cáo có thể bị coi vi phạm.
Hệ quả là tổ chức tín dụng có xu hướng chọn phương án an toàn cho mình, bỏ sót giao dịch đáng ngờ, hoặc từ chối khách hàng hợp pháp như người nhận kiều hối, hộ kinh doanh cá thể.
Từ vướng mắc chỉ ra, đại biểu kiến nghị giao Chính phủ ban hành tiêu chí kỹ thuật hướng dẫn từng dấu hiệu đáng ngờ, quy định ngưỡng giao dịch bắt buộc xác minh danh tính theo thông lệ quốc tế, kèm lộ trình đầu tư hạ tầng và đào tạo cán bộ, có hiệu lực đồng thời với Luật.
Cùng với đó, ông đề nghị quy định rõ trong Luật cơ chế bảo vệ người báo cáo tại Điều 39, bao gồm cả miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự cho tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực, có căn cứ hợp lý.
Theo đại biểu, quy định này giúp tổ chức tín dụng yên tâm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo, vừa nâng cao chất lượng phát hiện giao dịch đáng ngờ, vừa tránh gây khó cho khách hàng hợp pháp.
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh phát biểu (Ảnh: Media Quốc hội).
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cũng đánh giá cao việc Ban soạn thảo đã đưa 15 dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa vào Dự thảo Luật (Điều 33a). Theo bà, đây là bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa Khuyến nghị 15 của Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) và tạo cơ sở pháp lý cho việc nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro rửa tiền liên quan đến tài sản mã hóa.
Tuy nhiên, theo nữ đại biểu, nên thiết kế các dấu hiệu đáng ngờ theo nhóm dấu hiệu có cùng tính chất thay vì liệt kê dàn trải. Cùng với đó, cần có một quy định mở, giao Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định bổ sung các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa theo từng thời kỳ.
Bà Tú Anh cũng kiến nghị việc hình thành một hệ thống năng lực phân tích và điều tra tài chính số. Theo đó, hệ thống giám sát tốt cũng chưa đủ nếu cơ quan tiếp nhận và xử lý báo cáo giao dịch đáng ngờ không có năng lực phân tích tương ứng.
Phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực này, theo đại biểu, không thể chỉ dựa trên phương pháp truyền thống mà cần bổ sung năng lực phân tích blockchain, điều tra tài chính số và pháp chứng kỹ thuật số (Digital Forensics).
Bà Tú Anh đồng thời nghiên cứu cơ chế thu hút và sử dụng nhân lực chuyên môn cao về Blockchain Forensics - pháp chứng và điều tra trên chuỗi khối, phân tích dữ liệu và điều tra tài chính số cho các đơn vị có chức năng phòng, chống rửa tiền và điều tra tội phạm tài chính, công nghệ cao.
Vì vậy, phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực này không thể chỉ dựa trên phương pháp AML truyền thống. Cần bổ sung năng lực phân tích blockchain, điều tra tài chính số và pháp chứng kỹ thuật số (Digital Forensics).
"Đối với tài sản mã hóa, chúng ta cần chuyển từ tư duy "quy định phải phát hiện dấu hiệu nào" sang tư duy đầy đủ hơn là "phát hiện bằng dữ liệu nào, bằng công cụ nào và ai có năng lực phân tích kết quả đó". Nếu thiếu một trong 3 yếu tố này, quy định rất dễ dừng ở yêu cầu tuân thủ trên văn bản", bà Tú Anh góp ý.
