Sự tích đền thờ Phù Đổng Thiên Vương
Lèn Vịnh là tên gọi từ xa xưa một hòn núi ở xã Nam Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị (địa phận các xã Quảng Tiên, Quảng Tân, Quảng Trung, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình trước đây).
Từ thuở khai thiên lập địa, lèn Vịnh mọc lên như một tấm bình phong lớn cao sừng sững. Có những khi mây xuống thấp tưởng như chạm đến đỉnh trời. Nơi đó trở thành chốn thâm nghiêm và đầy sự uy linh.
Dưới chân Lèn Vịnh hôm nay, trong ký ức nhiều người dân vẫn lưu truyền câu chuyện về một vị thần cưỡi ngựa sắt từng dừng chân nơi này, giúp dân khai khẩn ruộng đồng, dạy nghề cày cấy trước khi bay về trời.
Ngọn núi Lèn Vịnh nơi lưu truyền câu chuyện về một vị thần cưỡi ngựa sắt từng dừng chân nơi này, giúp dân khai khẩn ruộng đồng, dạy nghề cày cấy trước khi bay về trời.
Theo lời kể của các bậc cao niên, xưa kia đời sống của người dân vùng đất này rất khổ cực. Cảnh mất mùa đói kém luôn luôn xảy ra. Quanh năm chỉ lấy nghề rừng làm nguồn chính cho cuộc sống. Từ người già đến trẻ con ngày ngày lên rừng hái các loại trái cây như thị, mít nài, hạt muồng, hạt sót, hạt dẻ,... về bán rồi mua gạo, mua khoai đem về cho gia đình đắp đổi qua ngày.
Sau đó, vùng đất đón một ông thần cưỡi ngựa sắt từ phương Bắc bay vào.
Từ đó, người dân lập đền thờ Phù Đổng Thiên Vương, tạc tượng ngựa sắt bằng gỗ lim. Đền xây xong, làng tổ chức hội đền kéo dài ba ngày đêm, đèn đuốc thắp sáng trưng cả một góc núi. Người mọi vùng nườm nượp kéo về cầu yên, cầu bổn mạng.
Trải qua mưa gió, chiến tranh, ngôi đền nay chỉ còn nền cũ và vài bậc cấp rêu phong.
Nhìn bức phong chính giữa đền tạc hình Phù Đổng Thiên Vương ngồi trên ngựa sắt, tay cầm roi sắt, hai bên có hai vị tướng hộ tống ngước mắt nhìn thần bay lên trời làm cho người người đến đây đều tỏ lòng kính cẩn.
Cứ hàng năm đến ngày tế lễ, dân trong vùng được chức sắc làng phân công trực tiếp làm cỗ cúng thi.
Các loại xôi, các loại bánh phải lấy hạt gạo hạt nếp tự làm ra trên đồng làng mà chế biến mâm cỗ cúng. Để có các loại xôi loại bánh tốt, khi mùa lúa chín sắp gặt làng cắt những thanh niên ra ruộng lúa nếp chọn những bông tốt nhiều hạt chắc gặt đem về cột chùm phơi riêng rồi cất lên sàn nhà.
Khi nào sắp lễ mới đem lúa xuống đạp ra lấy hạt lúa xay giã thành gạo. Sau đó, làng lại tuyển các cô gái giỏi giang một lần nữa chọn ra những hạt nếp cật, trắng, nguyên vẹn không vỡ mới đem đồ xôi. Sau khi nếp ngâm vớt ra rồi, cách hông cũng rất kỳ công.
Khi xôi chín dẻo được rồi thì một nửa cho đơm vào mâm, còn một nửa bỏ vào cối giã làm bánh dày, đầu chày giã phải bọc bằng lụa mo cau. Cứ một lần giã có ba thanh niên cầm chày nện nhịp ba, đến khi nào mệt thì thay kíp.
Khi nếp đã nhuyển thành bánh rồi thì thôi giã, lấy tiếp một người khỏe dùng tay vắt cả nhả bánh đã nhuyễn ném mạnh vào lòng cối, ném cho đến khi nào bánh không dính cối mới đạt yêu cầu. Bánh đạt yêu cầu phải có ba tiêu chuẩn trắng, dẻo, mượt. Đó là nhìn bằng mắt. Sau khi cúng xong bưng mâm bánh xuống đem ra cho các chức sắc chứng giám, một người cầm con dao thật bén cắt đôi chiếc bánh ra. Mâm bánh của giáp nào mà mặt bánh lì không có những lỗ hơi rỗng phía trong mới thắng cuộc và giáp đó được nhận phần thưởng của vị tiên chỉ của làng trao.
Di tích mai một
Có những năm tháng tư trời đại hạn, lúa đồng khô kiệt nước, cây cối rũ héo, thì trong lễ tế đền thờ Phù Đổng Thiên Vương còn kết hợp với lễ cầu đảo để cầu mưa xuống. Lễ thường kéo dài ba bốn ngày. Nhiều năm cứ sau lễ cầu đảo là trời đổ mưa xuống ầm ầm thể hiện sự linh nghiệm, làm cho dân làng vui sướng và lại càng tin vào sự thiêng liêng của đền thờ.
Người dân mong muốn di tích đền thờ Phù Đổng Thiên Vương được hồi sinh.
Ông Nguyễn Văn Hùng, một cao niên trong làng cho biết: "Đền thờ Phù Đổng Thiên Vương với người dân lúc bấy giờ là chốn linh thiêng. Ai đến hoặc có việc đi qua đền đều phải cúi đầu tôn kính và không nói những điều "phạm úy".
Trải qua mưa gió, chiến tranh, ngôi đền nay chỉ còn nền cũ và vài bậc cấp rêu phong.
Ngày nay, khi đến Lèn Vịnh, du khách vẫn còn thấy trên vách núi những vệt lõm mà người dân tin là dấu móng ngựa của Thánh Gióng.
Dưới chân núi là đồng nếp, vùng đất từng nổi tiếng với giống nếp nương hương thơm đặc biệt được dùng để làm xôi, bánh dày trong lễ hội đền Gióng địa phương.
Sau chiến tranh, đền Phù Đổng Thiên Vương hầu như bị san phẳng. Những năm gần đây, người dân và chính quyền địa phương đã nhiều lần bàn tính khôi phục lại khu đền và lễ hội truyền thống.
Ông Hoàng Đình Thi, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Ba Đồn, chia sẻ: “Lèn Vịnh không chỉ là một di tích tâm linh mà còn là biểu tượng lịch sử, văn hóa. Chúng tôi đang phối hợp với ngành văn hóa để khảo sát, lập hồ sơ đề nghị công nhận di tích và hướng tới phục dựng lễ hội đền Gióng vùng Nam Ba Đồn”.
Theo ông Hoàng Đình Thi, việc phục dựng không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ văn hóa, mà còn gắn liền với phát triển sinh kế cho người dân.
