Động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế
Chiều 29/1, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026.
Tại hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, năm 2025 mặc dù chịu tác động bất lợi từ môi trường quốc tế và thiên tai, bão lũ trong nước diễn biến phức tạp, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam vẫn đạt được những kết quả tích cực.
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả năm 2025 đạt 930,1 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024; cán cân thương mại thặng dư 20 tỷ USD, đánh dấu 10 năm liên tiếp xuất siêu kể từ năm 2016, tiếp tục khẳng định vai trò của xuất khẩu là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.
Ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Ảnh: Quỳnh Trang).
Bên cạnh những kết quả rất đáng ghi nhận, ông Nguyễn Anh Sơn cho rằng cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng xuất khẩu Việt Nam đang đứng trước nhiều khó khăn và thách thức mới. Theo đó, cùng với những thách thức từ bên ngoài, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam cũng còn nhiều yếu tố chưa thực sự bền vững.
Tăng trưởng xuất khẩu hiện nay vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Nhiều ngành hàng còn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến hoạt động sản xuất và xuất khẩu dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.
Năng lực thiết kế, marketing quốc tế và xây dựng thương hiệu của doanh nghiệp còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó khăn trong việc đáp ứng đồng bộ các tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh và tiêu chuẩn thị trường cao của các nước nhập khẩu.
Tại hội nghị, ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, sau hơn 35 năm hội nhập kể từ năm 1989, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã hình thành xu hướng tăng trưởng dài hạn rất rõ rệt. Trên biểu đồ tổng thể, dù xuất hiện một số giai đoạn suy giảm cục bộ, song xu hướng chủ đạo vẫn là đi lên, phản ánh mức độ mở cửa ngày càng sâu của nền kinh tế.
Một dấu mốc đặc biệt là năm 2025, khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu vượt mốc trên 930 tỷ USD, đánh dấu chặng đường hơn 30 năm hội nhập và mở ra dư địa tăng trưởng cho giai đoạn tiếp theo.
"Năm 2025 không chỉ là dấu mốc của hơn 30 năm hội nhập, mà còn là tiền đề quan trọng để xuất nhập khẩu Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng và hiệu quả", ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh.
Yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng
Bước sang giai đoạn phát triển mới, ông Trần Thanh Hải cho rằng, khi quy mô xuất nhập khẩu đã đạt những ngưỡng cao chưa từng có, những hạn chế mang tính cơ cấu cũng bộc lộ ngày càng rõ.
Thực tiễn cho thấy tăng trưởng theo chiều rộng không còn đủ dư địa, trong khi các cú sốc từ thị trường, chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khó lường.
"Chính trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu từ "lượng" sang "chất", từ mở rộng quy mô sang nâng cao giá trị gia tăng và năng lực nội tại không còn là lựa chọn mà đã trở thành đòi hỏi tất yếu đối với nền kinh tế", ông Hải nói.
Kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam năm 2025 đạt mức kỷ lục 930 tỷ USD (Ảnh: PT).
Bên cạnh đó, sự mất cân đối về thị trường và phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Mỹ và Trung Quốc khiến hoạt động xuất khẩu dễ bị tổn thương trước các biến động về chính sách và thương mại quốc tế.
Trong bối cảnh đó, ông Hải cho rằng, yêu cầu đặt ra cho giai đoạn tới là chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu theo chiều sâu, dựa trên công nghệ, khoa học và đổi mới sáng tạo; phát triển công nghiệp nền tảng; chủ động nguồn nguyên liệu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Cùng với đó là đẩy mạnh đàm phán các hiệp định thương mại tự do và nâng cấp các FTA hiện có.
Một hướng đi quan trọng khác được nhấn mạnh là phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, gắn với đổi mới công tác xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn mới về môi trường, phát thải. Đồng thời, bài toán logistics và chi phí cũng cần được giải quyết căn cơ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Theo ông Trần Thanh Hải, hàng hóa Việt Nam hiện đã xuất khẩu tới hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp cùng với các giải pháp chính sách đồng bộ sẽ là yếu tố then chốt để xuất nhập khẩu tiếp tục đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.
Mục tiêu 2026 rất thách thức
Dưới góc nhìn chuyên gia, TS. Cấn Văn Lực - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cho rằng, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15 - 16% năm 2026 mà Chính phủ giao cho ngành Công Thương là rất thách thức, trong bối cảnh các dự báo hiện nay mới chỉ nghiêng về kịch bản tăng trưởng 12–14%.
Không chỉ chịu sức ép từ bên ngoài, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam cũng đang bộc lộ những điểm cần suy ngẫm khi một số nhóm hàng công nghệ cao như điện tử, điện máy tiếp tục gia tăng tỷ trọng, trong khi các ngành truyền thống như dệt may, da giày dù vẫn tăng trưởng nhưng có dấu hiệu chậm lại về thị phần.
Đáng chú ý, sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường trọng điểm khiến dư địa ứng phó của doanh nghiệp Việt Nam trở nên hạn hẹp hơn khi các thị trường này biến động.
TS. Cấn Văn Lực - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV (Ảnh: Quỳnh Trang).
Xuất nhập khẩu dịch vụ hiện đang là điểm nghẽn trong đóng góp của khu vực ngoại thương đối với tăng trưởng kinh tế. Theo TS. Cấn Văn Lực, trong khi xuất khẩu hàng hóa nhiều năm liên tục duy trì thặng dư thì cán cân thương mại dịch vụ của Việt Nam vẫn ở trạng thái âm, qua đó làm suy giảm đáng kể phần đóng góp ròng của xuất nhập khẩu vào tăng trưởng GDP.
"Có năm cán cân thương mại hàng hóa thặng dư tới 20 tỷ USD, nhưng dịch vụ lại âm khoảng 10 tỷ USD, nên thực chất phần đóng góp ròng cho tăng trưởng chỉ còn một nửa", ông phân tích.
Trong cơ cấu xuất khẩu dịch vụ, du lịch và vận tải chiếm tới 80% tổng kim ngạch, song hiệu quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Du lịch tăng trưởng về lượng khách nhưng mức chi tiêu, thời gian lưu trú và tỉ lệ quay lại còn thấp, trong khi lĩnh vực vận tải và logistics lại phụ thuộc lớn vào doanh nghiệp nước ngoài, khiến Việt Nam phải chi trả chi phí nhập khẩu dịch vụ vận tải ở mức cao.
Bên cạnh đó, sự lệch pha giữa khu vực doanh nghiệp trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đang tác động trực tiếp đến chất lượng tăng trưởng xuất khẩu.
TS. Cấn Văn Lực cho rằng khu vực FDI ngày càng chiếm tỉ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp nội địa vẫn hạn chế về công nghiệp hỗ trợ, trình độ công nghệ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị.
"Tỉ lệ nội địa hóa bình quân của Việt Nam hiện mới khoảng 36,6%, trong khi Thái Lan đã đạt trên 50%", ông dẫn chứng và cho rằng nếu năng lực sản xuất trong nước không được cải thiện, tình trạng xuất khẩu tăng nhanh nhưng giá trị giữ lại thấp sẽ còn kéo dài.
Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, TS. Cấn Văn Lực nhấn mạnh rằng thúc đẩy xuất nhập khẩu trong giai đoạn tới không thể chỉ dừng ở mục tiêu tăng kim ngạch mà cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng tăng trưởng, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách thương mại, xúc tiến xuất khẩu, phát triển logistics, tài chính hỗ trợ và đặc biệt là nâng cao chất lượng thể chế cũng như khâu tổ chức thực thi.
