Tranh chấp thương mại bùng phát từ hàng hóa đến BĐS, doanh nghiệp Việt vẫn "xảy ra chuyện mới tìm luật sư"

Sáng 28/5 tại Tp.HCM, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Hội Luật gia Việt Nam và Đoàn Luật sư Tp.HCM phối hợp tổ chức Diễn đàn Kết nối Cộng đồng ADR với chủ đề “Quản trị tranh chấp thương mại tại Việt Nam: Thực tiễn ADR và góc nhìn người sử dụng”. Sự kiện nằm trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài & Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026), thu hút hơn 200 đại biểu là trọng tài viên, luật sư, chuyên gia pháp lý, đại diện pháp chế doanh nghiệp và các tổ chức trọng tài trong nước, quốc tế.

Tranh chấp thương mại phản chiếu “điểm nóng” của nền kinh tế

Phát biểu khai mạc chương trình, PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng cùng với tốc độ mở rộng của hoạt động đầu tư, kinh doanh và giao dịch xuyên biên giới, tranh chấp thương mại ngày nay không còn là câu chuyện xử lý hậu quả khi mâu thuẫn phát sinh, mà phải được nhìn nhận như một cấu phần trong chiến lược quản trị doanh nghiệp.

Theo ông, các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), đặc biệt là trọng tài và hòa giải, đang ngày càng đóng vai trò quan trọng nhờ tính linh hoạt, bảo mật, tiết kiệm thời gian và giúp duy trì quan hệ hợp tác sau tranh chấp. Đây cũng là xu hướng phổ biến tại nhiều nền kinh tế phát triển.

Ông Nghĩa cho biết VIAC hiện quy tụ gần 200 trọng tài viên hoạt động trong nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Nhiều người đồng thời là luật sư, doanh nhân, chuyên gia tư vấn hoặc nhà quản trị doanh nghiệp, tạo nên sự kết hợp giữa kiến thức pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn thương mại.

Đáng chú ý, VIAC vừa ban hành Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 với hàng loạt thay đổi tiệm cận hơn với chuẩn mực quốc tế. Quy tắc mới bổ sung cơ chế gộp nhiều tranh chấp phát sinh từ nhiều hợp đồng, cho phép bên thứ ba tham gia tố tụng (joinder), ghi nhận cơ chế tài trợ bên thứ ba, mở rộng thủ tục rút gọn, tăng cường số hóa thông qua nền tảng VIAC eCase, đồng thời siết chặt quy định về bảo mật và điều phối tố tụng.

Theo các chuyên gia, những cải cách này sẽ góp phần nâng cao niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với trọng tài thương mại tại Việt Nam trong bối cảnh số lượng tranh chấp ngày càng tăng mạnh.

TS.LS. Hà Hải, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Tp.HCM đánh giá nhu cầu kết nối cộng đồng ADR hiện nay đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Theo ông, Tp.HCM hiện có khoảng 9.400 luật sư hành nghề, trực tiếp xử lý nhiều vụ việc phức tạp gắn với nhịp phát triển kinh tế năng động của thành phố.

“Trong bối cảnh tranh chấp thương mại ngày càng phức tạp và có yếu tố quốc tế, hiểu và vận dụng hiệu quả các cơ chế ADR đã trở thành kỹ năng thiết yếu của luật sư hiện đại”, ông Hà Hải nhấn mạnh.

Tại phiên thảo luận đầu tiên, LS. Nguyễn Tuấn Phát, Công ty Luật TNHH DIMAC đã đưa ra bức tranh toàn cảnh về các nhóm tranh chấp phổ biến nhất hiện nay tại Việt Nam. Theo ông, có sáu nhóm chính đang chiếm tỷ trọng lớn gồm: mua bán hàng hóa; xây dựng cơ bản - năng lượng - hạ tầng; bất động sản; tài chính ngân hàng; đầu tư và giao dịch xuyên biên giới; cùng các tranh chấp liên quan đến quản trị nội bộ doanh nghiệp.

Trong đó, mua bán hàng hóa hiện đứng đầu do Việt Nam ngày càng hội nhập sâu với kinh tế thế giới. Những biến động về địa chính trị, thay đổi chính sách ngoại thương của các cường quốc đang tác động mạnh đến chuỗi cung ứng toàn cầu, kéo theo nhiều tranh chấp trong hoạt động xuất nhập khẩu và hợp đồng thương mại quốc tế.

“Chúng ta là một quốc gia định hướng xuất khẩu nên mọi lĩnh vực từ cảng biển, sân bay, đường sắt đến logistics cuối cùng đều quay lại phục vụ mua bán hàng hóa”, LS. Nguyễn Tuấn Phát phân tích.

Ông cho rằng tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng sẽ còn tăng mạnh khi Việt Nam bước vào giai đoạn đầu tư lớn cho các dự án sân bay, cảng biển, đường sắt cao tốc, năng lượng và hệ thống logistics để phục vụ mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số.

Trong khi đó, bất động sản và tài chính ngân hàng tiếp tục là hai lĩnh vực nhạy cảm, có tính liên kết chặt chẽ với nhau. Theo ông Phát, khi thị trường bất động sản biến động, áp lực sẽ nhanh chóng lan sang hệ thống tín dụng và ngân hàng.

“Các nhóm tranh chấp hiện nay phản ánh rất rõ bức tranh kinh tế Việt Nam. Nhiều quỹ đầu tư quốc tế đánh giá Việt Nam là một trong những thị trường thú vị nhất thế giới, không chỉ vì cơ hội mà còn vì tốc độ biến động và chuyển đổi rất nhanh”, ông nói.

Doanh nghiệp Việt vẫn mang tâm lý “mất bò mới lo làm chuồng”

Một trong những nội dung nhận được nhiều quan tâm tại diễn đàn là câu chuyện quản trị tranh chấp từ góc nhìn doanh nghiệp.

LS. Ngô Quỳnh Anh, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH ATIM cho rằng phần lớn doanh nghiệp Việt hiện nay chỉ bắt đầu nghĩ đến quản trị rủi ro khi tranh chấp đã xảy ra. Trong khi đó, hệ thống pháp luật về hợp đồng, thương mại, giao dịch điện tử và trọng tài tại Việt Nam thực tế đã tương đối đầy đủ.

Theo bà, vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp chưa xây dựng được tư duy quản trị tranh chấp từ sớm.

“Rất nhiều doanh nghiệp ký hợp đồng trong tâm thế vui vẻ, tin tưởng đối tác nên gần như không nghĩ đến khả năng xảy ra tranh chấp. Ký xong thì cất hợp đồng đi, bộ phận vận hành làm việc theo thói quen chứ không đọc lại các điều khoản đã cam kết”, bà nói.

Nữ luật sư cho rằng quản trị tranh chấp phải bắt đầu ngay từ giai đoạn đàm phán và ký kết hợp đồng. Doanh nghiệp cần có cơ chế rà soát pháp lý, nhận diện rủi ro, lưu trữ dữ liệu, chứng cứ và duy trì phối hợp giữa các phòng ban trong suốt quá trình thực hiện hợp đồng.

Theo bà, nhiều tranh chấp leo thang chỉ vì doanh nghiệp không lưu giữ email, chứng từ, thông tin giao dịch hoặc không có bộ phận pháp chế đủ hiểu hợp đồng để kịp thời kiểm soát rủi ro.

“Chúng tôi luôn khuyến khích khách hàng ưu tiên thương lượng và hòa giải trước khi đưa vụ việc ra trọng tài hay tòa án. Nhưng để làm được điều đó, doanh nghiệp phải hiểu rõ cơ chế thực thi của hòa giải và trọng tài ngay từ đầu”, bà chia sẻ.

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Trần Việt Anh - Chủ tịch Hiệp hội Tái chế chất thải Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh (HUBA), Tổng Lãnh sự Danh dự Pakistan tại Tp.HCM, Trọng tài viên VIAC cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện là nhóm yếu thế nhất về năng lực pháp lý.

Theo ông, rất nhiều doanh nghiệp quy mô vài chục tỷ đồng doanh thu mỗi năm vẫn chưa từng thuê luật sư hay có bộ phận pháp chế riêng vì cho rằng chi phí quá cao. “Tâm lý phổ biến là chỉ khi xảy ra chuyện mới đi tìm luật sư”, ông nói.

Ông đề xuất cần phổ cập kiến thức pháp lý sâu rộng hơn cho doanh nghiệp SME thông qua các mô hình tư vấn linh hoạt, chi phí thấp. Một số văn phòng luật hiện đã triển khai hình thức tư vấn định kỳ theo tháng cho doanh nghiệp với chi phí vài triệu đồng nhưng mang lại hiệu quả phòng ngừa rủi ro khá tốt.

Theo ông, thay vì chờ doanh nghiệp gặp tranh chấp mới hỗ trợ, giới luật sư và các tổ chức trọng tài cần chủ động tiếp cận cộng đồng doanh nghiệp bằng các chương trình tư vấn chuyên đề về hợp đồng, lao động, thuế, giao dịch quốc tế hay quản trị rủi ro.

“Doanh nghiệp FDI dù quy mô nhỏ nhưng pháp lý rất chặt chẽ vì họ có cả hệ thống hỗ trợ phía sau. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt nhiều khi vẫn làm ăn theo kinh nghiệm và cảm tính”, ông nhận định.

Phiên thảo luận thứ hai của diễn đàn tập trung vào chủ đề quản trị rủi ro pháp lý và giải quyết tranh chấp trong đầu tư, kinh doanh với sự tham gia của nhiều trọng tài viên và chuyên gia pháp lý.

Các diễn giả cho rằng tranh chấp thương mại hiện nay không chỉ tăng về số lượng mà còn ngày càng đa ngành nghề, phức tạp và có nhiều yếu tố nước ngoài. Điều này đòi hỏi các cơ chế giải quyết tranh chấp tại Việt Nam phải tiếp tục đổi mới theo hướng linh hoạt, minh bạch và tiệm cận chuẩn quốc tế.

LS. Châu Việt Bắc, Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký Tổ tụng, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) ghi nhận ngày càng nhiều doanh nghiệp lựa chọn trọng tài và hòa giải nhờ ưu điểm bảo mật, tối ưu thời gian và chi phí, đồng thời giúp duy trì quan hệ hợp tác sau tranh chấp. Tuy nhiên, cộng đồng doanh nghiệp vẫn còn băn khoăn về khả năng thi hành phán quyết, tính minh bạch thủ tục và mức độ tiếp cận của doanh nghiệp nhỏ.

Diễn đàn khép lại với nhiều khuyến nghị về việc nâng cao năng lực quản trị rủi ro pháp lý, hoàn thiện cơ chế ADR và thúc đẩy khả năng thích ứng của doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh nhiều biến động hiện nay.

Chuyển tư duy “kiểm soát” sang “hỗ trợ” trong xây dựng Luật Trọng tài thương mại

Trong bối cảnh hoạt động trọng tài thương mại phát triển mạnh mẽ, việc sửa đổi Luật cần chuyển từ tư duy “kiểm soát” sang “hỗ trợ”, tạo môi trường pháp lý minh bạch, thân thiện hơn giúp nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và doanh nghiệp.