Từ màn đối đáp của Shark Bình: Không phải cứ ra tòa là có tội

Tòa án là chốt chặn bảo vệ người vô tội

Tại phiên tòa xét xử vụ án liên quan đến Phó Đức Nam (Mr Pips), khi HĐXX đặt câu hỏi: "Nhỡ quá trình xét xử bị cáo lại không có tội thì sao?", bị cáo Nguyễn Hòa Bình (Shark Bình) đáp: "Số bị cáo đi tù rồi". 

Xem chi tiết: Shark Bình tại tòa: 'Xác định dám làm dám chịu"

Câu trả lời của Shark Bình có thể xuất phát từ tâm lý của một người đang đứng trước nguy cơ phải đối mặt với hình phạt nghiêm khắc. Tuy nhiên, xét dưới góc độ pháp lý, đây lại là một nhận thức cần được nhìn nhận thấu đáo.

Ra tòa không đồng nghĩa với việc chắc chắn phải có tội, phải đi tù. Bởi xét xử không phải là thủ tục để hợp thức hóa những cáo buộc đã có, mà là quá trình kiểm tra, đánh giá toàn diện chứng cứ, xác định sự thật khách quan của vụ án và quyết định một người có phạm tội hay không.

Theo Điều 31 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi 2025), người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Nguyên tắc này tiếp tục được cụ thể hóa tại Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Cụ thể: Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục luật định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội.

Việc một người đã bị khởi tố, điều tra, truy tố, thậm chí phải trải qua thời gian tạm giam, không đồng nghĩa với việc họ đã được xác định có tội. Cáo trạng của Viện kiểm sát là quan điểm buộc tội, còn bản án của Tòa án phải được hình thành trên cơ sở chứng cứ được kiểm tra, đánh giá công khai, khách quan và kết quả tranh tụng tại phiên tòa.

Theo Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội. 

Các cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ cả chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội, không được chỉ tập trung vào những tình tiết bất lợi cho người bị buộc tội.

Vì vậy, nếu chứng cứ buộc tội không bảo đảm tính hợp pháp, không đủ sức thuyết phục, có mâu thuẫn không thể làm sáng tỏ hoặc không chứng minh được các yếu tố cấu thành tội phạm thì không thể chỉ dựa vào cáo buộc ban đầu để kết tội một người.

Trong một số trường hợp, sự thay đổi của quy định pháp luật theo hướng có lợi cho người bị buộc tội cũng có thể ảnh hưởng đến việc xác định trách nhiệm hình sự theo quy định về hiệu lực của Bộ luật Hình sự. Đây chính là ý nghĩa quan trọng của hoạt động xét xử. 

Tòa án không đứng về phía buộc tội hay gỡ tội, mà phải đứng trên cơ sở pháp luật và sự thật khách quan. Có thể nói, Tòa án là chốt chặn cuối cùng để bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và ngăn ngừa việc kết án oan người vô tội.

Một bản án kết tội không chỉ tước đi quyền tự do của một cá nhân mà còn có thể ảnh hưởng sâu sắc đến danh dự, nhân phẩm, gia đình và tương lai của họ. Bởi vậy, để đưa ra phán quyết, HĐXX phải xem xét thận trọng từng chứng cứ, lời khai, tài liệu, kết quả giám định và các tình tiết liên quan; bảo đảm mọi nghi vấn chưa được làm sáng tỏ phải được đánh giá theo nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội.

Quá trình xét xử cũng được pháp luật thiết kế với những cơ chế kiểm soát cần thiết. Bản án sơ thẩm có thể bị kháng cáo, kháng nghị để xét xử phúc thẩm. Đối với bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng phát hiện có vi phạm nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án hoặc có những căn cứ luật định khác, vẫn có thể được xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.

Không phải mọi vụ án đều trải qua tất cả các cấp, thủ tục này, nhưng đây là những cơ chế quan trọng nhằm bảo đảm tính đúng đắn, khách quan của phán quyết.

Nếu một người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử trái pháp luật, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc họ được xác định không có tội. Điều 31 Hiến pháp còn ghi nhận quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự của người bị xử lý trái pháp luật; người vi phạm trong hoạt động tố tụng gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý theo quy định.

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 cũng quy định cụ thể các trường hợp Nhà nước có trách nhiệm bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự và việc phục hồi danh dự cho người bị thiệt hại. Khi xác định có sai phạm của người thi hành công vụ, trách nhiệm của cá nhân liên quan phải được xem xét, xử lý theo quy định pháp luật.

Tất nhiên, một người được tuyên không có tội không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp đều mặc nhiên phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Việc bồi thường phải căn cứ vào trường hợp, điều kiện và văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường theo luật định.

Dù vậy, cần nhìn nhận rằng, một quyết định đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án hay bản án tuyên không có tội có thể giúp một người lấy lại danh dự về mặt pháp lý, nhưng những tổn thương tinh thần, sự kỳ thị, đổ vỡ các mối quan hệ, cơ hội nghề nghiệp bị đánh mất trong thời gian bị bắt, tạm giam và mang thân phận người bị buộc tội đôi khi rất khó có thể bù đắp trọn vẹn.

Không ai sinh ra đã mang số phận phải vào tù

Nếu câu hỏi của chủ tọa gợi nhắc về nguyên tắc suy đoán vô tội thì câu trả lời của Shark Binh "Số bị cáo đi tù rồi" lại mở ra một góc nhìn khác: Phải chăng việc một người vướng vòng lao lý là do số phận đã định sẵn?

Nhìn từ góc độ giáo dục và trách nhiệm cá nhân, câu trả lời chắc chắn là không.

Không ai sinh ra đã mặc định là người tốt hay kẻ xấu. Nhân cách, đạo đức và cách ứng xử được hình thành qua giáo dục của gia đình, nhà trường, môi trường xã hội, đồng thời chịu tác động từ nhận thức, sự rèn luyện và lựa chọn của chính mỗi người.

Từ góc nhìn đó, việc một người vi phạm pháp luật và phải chịu hình phạt không thể được lý giải đơn giản bằng hai chữ "số phận". Hành vi phạm tội là kết quả của những lựa chọn và hành động cụ thể, có thể xuất phát từ lòng tham, sự ích kỷ, nhận thức lệch lạc, sự coi thường pháp luật hoặc những động cơ khác.

Pháp luật hình sự cũng không chỉ căn cứ vào hậu quả để kết tội một người, mà phải xem xét đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, trong đó có mặt chủ quan, lỗi, năng lực trách nhiệm hình sự và các tình tiết liên quan.

Có hành vi được thực hiện do cố ý, có hành vi do vô ý; mỗi trường hợp có bản chất và mức độ trách nhiệm pháp lý khác nhau. Tuy nhiên, không thể lấy lý do số phận hay hoàn cảnh để mặc nhiên phủ nhận trách nhiệm đối với hành vi vi phạm pháp luật đã được chứng minh.

Giáo dục có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách, giúp con người nhận biết đúng sai, hiểu giới hạn của quyền lợi và nghĩa vụ, biết tôn trọng pháp luật và quyền lợi của người khác. 

Nhưng giáo dục không phải là yếu tố duy nhất quyết định hành vi. Mỗi cá nhân còn phải tự chịu trách nhiệm về nhận thức, sự lựa chọn và cách ứng xử của mình trước những cám dỗ trong cuộc sống.

Đặc biệt, trong xã hội hiện đại, khi cơ hội làm giàu, kinh doanh và tiếp cận công nghệ ngày càng rộng mở, ranh giới giữa hoạt động hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật đôi khi bị một số người cố tình bỏ qua vì lợi ích trước mắt.

Khi đồng tiền trở thành mục tiêu duy nhất, bất chấp phương thức kiếm tiền và hậu quả đối với cộng đồng, con người có thể tự đẩy mình vào con đường phạm pháp.

Bởi vậy, giáo dục pháp luật không chỉ nhằm giúp mỗi người biết điều gì bị cấm, hành vi nào sẽ bị xử lý, mà quan trọng hơn là hình thành ý thức tự giác tuân thủ, biết dừng lại trước những lựa chọn sai trái.

Gia đình, nhà trường và xã hội cần cùng tạo dựng môi trường giáo dục lành mạnh, trong đó lòng trung thực, sự tử tế, tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm với cộng đồng được nuôi dưỡng từ sớm.

Hai câu đối đáp tại phiên tòa, suy cho cùng, gợi nhắc hai nguyên tắc tưởng chừng khác nhau nhưng có mối liên hệ chặt chẽ: Pháp luật phải bảo vệ con người khỏi nguy cơ bị kết tội oan, đồng thời mỗi người phải tự chịu trách nhiệm về những hành vi vi phạm pháp luật của mình.

Luật sư Phạm Hồng Kiên - Giám đốc Công ty luật Cán cân Việt