Ước mơ nhà ở xã hội tuột khỏi tầm tay vì "xác nhận thu nhập"

Trong bối cảnh giá nhà tại Hà Nội tiếp tục neo ở mức cao, nhà ở xã hội được xem là lựa chọn quan trọng đối với nhiều người lao động có thu nhập trung bình và thấp. Tuy nhiên, trên thực tế, việc tiếp cận loại hình nhà ở này vẫn còn không ít rào cản, đặc biệt đối với nhóm lao động làm việc theo hình thức tự do hoặc linh hoạt. 

Dù có nhu cầu ở thực và mức thu nhập phù hợp với quy định, nhiều trường hợp vẫn gặp khó khăn ngay từ khâu hoàn thiện hồ sơ, trong đó vướng mắc đầu tiên và cũng là lớn nhất là yêu cầu xác nhận thu nhập.

Lao động tự do khó xác nhận thu nhập

Chị Trần Thùy Dương (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội) làm kế toán theo hình thức tự do, nhận các hợp đồng ngắn hạn và công việc ngoài giờ cho một số đơn vị nhỏ. Thu nhập của chị tương đối ổn định theo năm nhưng không cố định theo từng tháng.

Chồng chị kinh doanh bán tour du lịch, thu nhập phụ thuộc vào mùa cao điểm và lượng khách. Khi tìm hiểu điều kiện mua nhà ở xã hội, gia đình chị Dương gặp vướng mắc ở khâu xác nhận thu nhập. Theo phản ánh của chị, địa phương cho biết hiện chưa có hướng dẫn cụ thể đối với trường hợp lao động tự do, nên hồ sơ của gia đình chị chưa thể được xác nhận ngay.

"Gia đình tôi có nhu cầu ở thực và có khả năng tích lũy, nhưng do cả hai vợ chồng đều không làm việc theo hợp đồng dài hạn nên rất khó hoàn thiện hồ sơ theo yêu cầu", chị Dương cho biết.

Trường hợp tương tự là anh Đỗ Minh Thế (quận Hà Đông, Hà Nội), đang kinh doanh bán hàng online qua các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội. Thu nhập của anh Thế không ổn định, phụ thuộc vào từng thời điểm và sức mua của thị trường; vợ anh làm công việc tự do, nhận việc theo thời vụ. Khi tìm hiểu các dự án nhà ở xã hội trên địa bàn thành phố, anh Thế cho biết yêu cầu chứng minh thu nhập là trở ngại lớn nhất đối với gia đình.

Theo anh Thế, khi liên hệ xin xác nhận thu nhập tại địa phương, phường cho biết chưa có quy định cụ thể đối với trường hợp lao động tự do nên chưa thể xác nhận để tránh sai sót. 

"Cán bộ hướng dẫn tôi chờ khi có văn bản hướng dẫn rõ ràng hơn. Trong thời gian đó, gia đình tôi chưa thể nộp đủ hồ sơ theo yêu cầu của chủ đầu tư", anh Thế nói.

Thực tế cho thấy, tại Hà Nội hiện nay, không ít lao động làm việc theo hình thức tự do hoặc linh hoạt có thu nhập phù hợp với điều kiện mua nhà ở xã hội và có nhu cầu ở thực, nhưng gặp khó khăn trong khâu hoàn thiện giấy tờ. 

Việc thiếu cơ chế và hướng dẫn cụ thể về xác nhận thu nhập đối với nhóm lao động này khiến chính quyền cơ sở lúng túng trong triển khai, trong khi người dân phải chờ đợi kéo dài để được phản hồi.

Đáng chú ý, thời gian tiếp nhận hồ sơ của các dự án nhà ở xã hội thường có thời hạn nhất định. Trong bối cảnh đó, nhiều trường hợp dù đã chuẩn bị hồ sơ và đáp ứng các điều kiện về nhu cầu cũng như khả năng tài chính trên thực tế, nhưng vẫn buộc phải dừng lại do thiếu giấy tờ xác nhận hợp lệ. Không ít người lao động cho biết họ chỉ có thể theo dõi quá trình mở bán, trong khi cơ hội sở hữu căn nhà mong muốn dần khép lại khi thời hạn nộp hồ sơ kết thúc.

Đánh giá hiện trạng này, ông Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường khẳng định việc xác nhận thu nhập của lao động tự do ở Việt Nam hiện vẫn còn nhiều bất cập. Ông cho rằng nguyên nhân chính là chưa có phương thức quản lý rành mạch, bản thân lao động tự do cũng chưa biết cách tính chính xác thu nhập của mình còn cơ quan chức năng cũng không nắm được con số cụ thể. 

Ông Võ nhấn mạnh, việc công an “đẩy lên đẩy xuống”, chậm trễ trong việc xác nhận thực chất xuất phát từ thiếu thông tin. 

“Nếu xác nhận một con số không chính xác sẽ tiềm ẩn rủi ro cao. Chúng ta không nên trách công an, vì họ không có dữ liệu. Dại gì xác nhận khi không có cơ sở. Vấn đề là phải có cách thức xác nhận thu nhập của lao động tự do dựa trên hợp đồng hay dữ liệu khác”, ông Võ nêu. 

Ngay cả với hợp đồng lao động, theo ông, cơ sở dữ liệu hiện nay vẫn thiếu và chưa phản ánh đầy đủ tình trạng thực tế. Về giải pháp, ông Võ thừa nhận trong hoàn cảnh hiện nay, việc cải thiện thủ tục xác nhận thu nhập là rất khó.  

“Chúng ta chưa quản lý được thu nhập của những người giàu, đi xe sang tới mua nhà ở xã hội, thì lao động tự do với thu nhập thay đổi theo từng ngày, từng công việc càng khó kiểm soát. Những người lao động tự do làm việc nay đây mai đó, thu nhập thay đổi liên tục, nên việc xác nhận là rất phức tạp”, ông Võ phân tích. 

Song bên cạnh đó, ông Võ cũng nhìn nhận tích cực về tác động của việc nỗ lực kêu gọi người dân kê khai thu nhập và thu thuế thu nhập cá nhân hiện nay của nhà nước bởi theo ông, nếu hệ thống dữ liệu của người dân được đồng bộ và quá trình chuyển đổi số hoàn thiện, đây có thể trở thành công cụ hữu hiệu để xác minh thu nhập của lao động tự do. 

"Khi dữ liệu minh bạch và liên thông, cơ quan chức năng có thể dựa vào thông tin thực tế để xác nhận nhanh chóng, chính xác, từ đó tạo thuận lợi hơn cho người lao động tiếp cận nhà ở xã hội. Nhưng hiện quá trình chuyển đổi số vẫn chưa hoàn thành, nên mọi việc vẫn còn dang dở, việc xác minh thu nhập của lao động tự do vẫn là việc rất khó giải quyết. Nghe thì hơi bế tắc, nhưng đó là thực trạng”, ông chia sẻ.

Cần hướng dẫn thống nhất để gỡ "nút thắt"

Theo luật sư Nguyễn Thị Quỳnh (Đoàn Luật sư Tp.Hà Nội), về nguyên tắc, pháp luật hiện hành không loại trừ lao động tự do khỏi nhóm đối tượng được mua nhà ở xã hội. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay lại nằm ở khâu xác minh điều kiện thu nhập.

Cụ thể, theo Luật Nhà ở 2023 và Nghị định số 100/2024/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển và quản lý nhà ở xã hội, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 261/2025/NĐ-CP (quy định mới nhất hiện nay), người mua nhà ở xã hội phải đáp ứng điều kiện về thu nhập, được xác định theo mức bình quân trong 12 tháng liền kề trước thời điểm nộp hồ sơ.

Theo đó, với cá nhân độc thân, thu nhập không được vượt quá 20 triệu đồng/tháng; trường hợp độc thân nhưng nuôi con dưới 18 tuổi, mức trần là 30 triệu đồng/tháng. Đối với người đã kết hôn, tổng thu nhập bình quân của hai vợ chồng không được vượt quá 40 triệu đồng/tháng.

Đối với người lao động làm việc theo hợp đồng, việc chứng minh thu nhập tương đối thuận lợi thông qua bảng lương, bảng trả thu nhập hoặc xác nhận của đơn vị sử dụng lao động. 

Tuy nhiên, với lao động tự do như tài xế công nghệ, người bán hàng online, thợ thủ công, lao động thời vụ… việc xác minh thu nhập lại phức tạp hơn nhiều.

Theo quy định hiện hành, lao động tự do không có hợp đồng lao động vẫn được phép mua nhà ở xã hội, nhưng phải có xác nhận thu nhập do cơ quan có thẩm quyền tại địa phương nơi cư trú cấp, hiện nay là công an cấp xã, phường. Trong vòng 7 ngày làm việc kể từ khi tiếp nhận hồ sơ hợp lệ, cơ quan này có trách nhiệm xác nhận mức thu nhập bình quân của người đề nghị mua nhà.

Tuy nhiên theo luật sư, quy định này đang gặp nhiều vướng mắc trong quá trình triển khai. Phần lớn lao động tự do không có bảng lương cố định, không kê khai thuế đầy đủ hoặc không có dữ liệu thu nhập được cập nhật trong cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Trong khi đó, pháp luật lại chưa có hướng dẫn chi tiết về phương pháp xác minh thu nhập đối với nhóm đối tượng này.

Hệ quả là nhiều trường hợp dù đáp ứng đúng bản chất điều kiện "thu nhập thấp" nhưng vẫn không được xác nhận, hoặc hồ sơ bị kéo dài, dẫn đến lỡ cơ hội mua nhà ở xã hội.

Tại Hội nghị đối thoại với chủ đề "Từ thủ tục liên thông đến an cư: Tháo gỡ khó khăn cho người dân mua nhà ở xã hội", nhiều người dân phản ánh khi xin xác nhận thu nhập tại công an xã, phường theo Nghị định 261/2025/NĐ-CP, họ chưa được hướng dẫn cụ thể. Không ít trường hợp phải chờ đợi nhiều ngày nhưng vẫn chưa có kết quả, dẫn đến nguy cơ chậm nộp hồ sơ.

Giải đáp vấn đề này, Thượng tá Lê Thế Tùng - Phó Trưởng phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Công an Tp.Hà Nội), cho biết việc xác nhận thu nhập đối với lao động tự do hiện gặp nhiều khó khăn do cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư chưa có trường thông tin thu nhập đối với nhóm đối tượng này.

"Trong dữ liệu quốc gia hiện chưa có thông tin thu nhập của người lao động tự do hoặc lao động không hợp đồng. Việc xác nhận vì vậy gặp nhiều hạn chế", Thượng tá Tùng nói.

Theo Thượng tá Tùng, Công an Tp. Hà Nội đã quán triệt lực lượng công an cấp xã bảo đảm tiếp nhận và cung cấp thông tin cư trú đầy đủ, đúng quy định; đồng thời đã báo cáo Bộ Công an để xin hướng dẫn thống nhất trên toàn quốc. 

Trong thời gian tới, việc làm sạch và đồng bộ dữ liệu chuyên ngành sẽ tiếp tục được triển khai nhằm tạo thuận lợi cho người dân khi hoàn thiện hồ sơ.

Ở góc độ thị trường, ông Nguyễn Thế Điệp - Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Bất động sản Hà Nội, cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc xác định thu nhập của người dân, kể cả lao động tự do, hoàn toàn có thể thực hiện được nếu có cơ chế phù hợp. 

"Phần lớn giao dịch thu nhập hiện nay đều để lại dấu vết trên môi trường số, thông qua ngân hàng hoặc các nền tảng thanh toán. Đây là cơ sở quan trọng để xem xét xác nhận thu nhập", ông Điệp nhận định.

Ông cũng kiến nghị cần tăng cường cơ chế "hậu kiểm", đặc biệt đối với lao động tự do và lao động thời vụ, nhằm bảo đảm trách nhiệm chứng minh điều kiện thuộc về người mua nhà, đồng thời ngăn chặn tình trạng trục lợi chính sách, bảo đảm nhà ở xã hội đến đúng đối tượng có nhu cầu thực.

Từ góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Thị Quỳnh cho rằng để chính sách nhà ở xã hội thực sự đi vào cuộc sống, cần sớm có hướng dẫn cụ thể và thống nhất hơn. 

Trước hết, nên cho phép người lao động tự do tự kê khai thu nhập kèm theo cam kết chịu trách nhiệm pháp lý, đồng thời bổ sung các căn cứ xác minh linh hoạt như sao kê tài khoản ngân hàng, lịch sử giao dịch trên nền tảng số, hóa đơn dịch vụ hoặc xác nhận thực tế từ địa phương.

Bên cạnh đó, cần có mẫu biểu và tiêu chí xác nhận thống nhất trên toàn quốc, tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và áp dụng khác nhau. 

Về lâu dài, Nhà nước cần từng bước kết nối dữ liệu thu nhập của người dân với các hệ thống thuế, bảo hiểm và thanh toán điện tử, qua đó tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc xác minh thu nhập của lao động tự do.