Cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran đang bắt đầu tác động vượt ra ngoài thị trường năng lượng, khi các nhà kinh tế cảnh báo ảnh hưởng của nó có thể sớm lan tới giá cả hàng hóa trong siêu thị toàn cầu.
Mối liên hệ này mang tính gián tiếp nhưng rất mạnh. Khi căng thẳng làm gián đoạn hoạt động vận chuyển qua Eo biển Hormuz - một trong những tuyến đường dầu mỏ quan trọng nhất thế giới - chi phí năng lượng tăng cao bắt đầu lan sang toàn bộ hệ thống lương thực toàn cầu.
Tuyến đường này vận chuyển hơn 1/4 lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển trên thế giới và khoảng 1/5 tổng mức tiêu thụ dầu toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn nào cũng nhanh chóng đẩy giá nhiên liệu tăng, từ đó ảnh hưởng đến vận tải, sản xuất phân bón và chế biến thực phẩm.
Các nhà phân tích cho rằng tác động trước mắt không phải là thiếu hụt lương thực đột ngột, mà là sự gia tăng chi phí dần dần, đặc biệt với các mặt hàng như nông sản tươi, thịt và sữa.
Áp lực bắt đầu từ chi phí nhiên liệu và vận chuyển tăng cao, sau đó lan sang phân bón và tài chính. Theo thời gian, những mức tăng này sẽ được phản ánh vào giá bán lẻ.
Giá phân bón đã tăng mạnh, khi Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) cho biết giá urê tại Trung Đông đã tăng hơn 90 USD mỗi tấn trong một tuần vào đầu tháng 3 (tương đương mức tăng 19%) và hiện cao hơn khoảng 40% so với trước chiến tranh.
Ba yếu tố: nhiên liệu, phân bón và tài chính
Chris Barrett, nhà kinh tế nông nghiệp tại Đại học Cornell, cho biết tác động tới giá thực phẩm sẽ phụ thuộc lớn vào thời gian gián đoạn tại Eo biển Hormuz kéo dài bao lâu.
"Có ba kênh tác động chính: nhiên liệu, phân bón và thị trường tài chính", ông Barrett nói, đồng thời cảnh báo một hiện tượng El Nino có thể làm gia tăng áp lực lên thị trường thực phẩm ở một số khu vực.
Tác động nhanh nhất nhiều khả năng đến từ nhiên liệu.
Giá dầu tăng làm chi phí vận chuyển tăng, vốn chiếm tỷ trọng lớn trong giá thực phẩm mà người tiêu dùng phải trả. Ảnh hưởng này thường mạnh nhất ở các quốc gia xa cảng biển hoặc có hạ tầng yếu, bao gồm một số khu vực ở châu Phi cận Sahara và Trung Á.
Chi phí nhiên liệu cũng tác động đến thực phẩm theo nhiều cách khác. Nó làm tăng chi phí chế biến và bảo quản lạnh, đồng thời khiến nhiên liệu sinh học trở nên hấp dẫn hơn, qua đó chuyển hướng các loại cây trồng như ngô và đậu tương khỏi thị trường thực phẩm.
Barrett cho biết thị trường tài chính là kênh tác động thứ ba. Giá năng lượng và thực phẩm tăng có thể đẩy lãi suất lên cao, làm chi phí vay vốn tăng và khiến đồng USD mạnh lên, từ đó khiến hàng nhập khẩu đắt đỏ hơn.
"Hiệu ứng lạm phát từ giá nhiên liệu, phân bón và thực phẩm đang đẩy lãi suất tăng lên", ông nói.
Ông ước tính giá thực phẩm có thể tăng khoảng 0,5% đến 1% tại Mỹ và Canada trong vòng 1-2 tháng tới, trong khi mức tăng có thể lớn hơn ở các quốc gia nghèo, không giáp biển và phụ thuộc nhập khẩu tại châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh.
Những khu vực vốn đã dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu có thể chịu áp lực lớn hơn. Các quốc gia miền Nam châu Phi phụ thuộc vào nhập khẩu ngô có thể bị ảnh hưởng nặng nề hơn, đặc biệt nếu El Nino làm giảm sản lượng thu hoạch. Trong khi đó, các khu vực nhập khẩu lúa mì ở Bắc Phi và Tây Á cũng đối mặt với rủi ro.
Tác động từ phân bón có thể đến muộn hơn
Ảnh hưởng từ gián đoạn nguồn cung phân bón có thể mất nhiều thời gian hơn để thể hiện rõ, nhưng về lâu dài có thể nghiêm trọng hơn.
Khu vực Vùng Vịnh là nhà cung cấp lớn các nguyên liệu quan trọng như urê và amoniac, trong khi khí tự nhiên là yếu tố thiết yếu để sản xuất phân bón nitơ.
Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cho biết, sản xuất phân bón đã phục hồi trong giai đoạn 2024–2025 sau các gián đoạn trước đó, nhưng cảnh báo giá năng lượng vẫn là rủi ro lớn.
Joseph Glauber, chuyên gia nghiên cứu tại IFPRI, cho biết những tác động đầu tiên của gián đoạn nhiều khả năng sẽ xuất hiện ngay tại khu vực Vùng Vịnh, nơi các quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu ngũ cốc, dầu thực vật và đường.
Nếu tình trạng phong tỏa kéo dài, các chuyến hàng sẽ buộc phải chuyển hướng qua các tuyến đường dài và tốn kém hơn như Biển Đỏ, Biển Caspi hoặc các tuyến đường bộ.
Ông cho biết, lạm phát thực phẩm tại Vùng Vịnh hiện vẫn tương đối ổn định, dù cao hơn tại Iran.
Tuy nhiên, chi phí vận chuyển đã tăng lên mức cao nhất trong nhiều năm.
Dù vậy, Glauber nhận định tác động toàn cầu trong ngắn hạn có thể vẫn hạn chế.
"Trong ngắn hạn, tác động tương đối nhỏ", ông nói, nhấn mạnh rằng chi phí năng lượng tăng sẽ dần đẩy giá thực phẩm lên, thay vì gây ra gián đoạn ngay lập tức.
Sự phụ thuộc vào Vùng Vịnh làm dấy lên lo ngại
Về lâu dài, nguồn cung phân bón đang trở thành mối lo lớn hơn.
Glauber cho biết các quốc gia như Ấn Độ, Brazil, Thái Lan, Bangladesh và Thổ Nhĩ Kỳ phụ thuộc nhiều vào Vùng Vịnh về phân bón nitơ. Ngay cả các nền kinh tế lớn như Mỹ và Australia cũng phụ thuộc vào nguồn cung này.
Chi phí phân bón tăng có thể làm giảm lợi nhuận của nông dân và ảnh hưởng đến quyết định gieo trồng. Một số nông dân có thể chuyển sang trồng các loại cây như đậu tương – vốn cần ít phân bón hơn so với lúa mì, gạo hay ngô.
Những người khác có thể đơn giản là giảm lượng phân bón sử dụng, điều này có thể khiến năng suất giảm.
Dù vậy, nguồn cung lương thực toàn cầu hiện vẫn tương đối dồi dào, giúp giảm bớt tác động trước mắt.
Hiện tại, các nhà phân tích cho rằng rủi ro lớn nhất không phải là một cuộc khủng hoảng lương thực đột ngột, mà là sự gia tăng chi phí một cách từ từ.
Nếu gián đoạn tại Vùng Vịnh chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, tác động tới giá thực phẩm có thể vẫn hạn chế. Tuy nhiên, nếu xung đột kéo dài, chi phí vận tải, phân bón và chế biến sẽ tăng lên, dần dần đẩy giá tới tay người tiêu dùng.
Barrett cho rằng các quốc gia nghèo phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu sẽ chịu ảnh hưởng mạnh nhất, trong khi Glauber nhấn mạnh rằng yếu tố quyết định vẫn là thời gian kéo dài của sự gián đoạn.
Thế Hải (Theo Reuters, AA)
