Ủy ban châu Âu cho rằng mọi giải pháp mang tính đổi mới vẫn phải tôn trọng nguyên tắc "dựa trên năng lực" của tiến trình gia nhập nhiều chương của EU.
Kế hoạch mang tính đột phá của Thủ tướng Đức Friedrich Merz nhằm trao cho Ukraine quy chế "thành viên liên kết" trong EU đã nhận được nhiều phản ứng trái chiều tại Brussels, khi các bên đặt câu hỏi về tính pháp lý, khả năng thực thi và hệ quả chính trị của đề xuất này.
Trong một bức thư gửi các nhà lãnh đạo châu Âu mà Euronews tiếp cận được, ông Merz đề xuất một cơ chế riêng biệt cho phép Ukraine tham gia các cơ quan ra quyết định của EU nhưng không có quyền bỏ phiếu hoặc nắm giữ danh mục phụ trách, đồng thời được tiếp cận từng bước với một số chương trình do EU tài trợ.
Ông cũng hình dung Kiev có thể yêu cầu hỗ trợ từ các quốc gia thành viên khác trong trường hợp bị tấn công vũ trang thông qua Điều 42.7 của các hiệp ước EU. Theo ông Merz, điều này sẽ tạo ra "một bảo đảm an ninh đáng kể" nhằm răn đe Nga.
"Đã đến lúc mạnh dạn thúc đẩy tiến trình hội nhập EU của Ukraine thông qua các giải pháp đổi mới như những bước đi tức thời", ông Merz viết.
Ông Merz nói, Ukraine nên được kéo gần hơn với khối (Ảnh ngày 13/2/2026. Nguồn: Michaela Stache/AFP)
Tại Brussels, bức thư của ông Merz thu hút sự chú ý và gây nhiều bất ngờ trong bối cảnh EU đang nỗ lực gỡ bỏ quyền phủ quyết của Hungary đối với tiến trình gia nhập EU của Ukraine trước cuộc họp của 27 nhà lãnh đạo vào tháng 6.
Đề xuất của ông được so sánh với bài xã luận mà ông từng viết năm ngoái nhằm ủng hộ việc sử dụng tài sản bị phong tỏa của Nga để tài trợ khoản vay bồi thường cho Ukraine. Khi đó, bài viết đã gây chấn động Brussels và kế hoạch táo bạo này cuối cùng cũng sụp đổ.
"Một tuyên bố khá vội vàng và không được phối hợp kỹ. Thời điểm đưa ra cũng khá lạ, đặc biệt khi tháng 6 tới chúng tôi dự kiến sẽ có tin tốt về việc mở cụm đàm phán, nên lá thư này khá bất ngờ", một nhà ngoại giao nhận định, đồng thời cảnh báo về sự hoài nghi rộng rãi.
"Chúng ta cần làm mọi việc theo cách khác. Thực tế là đã có lộ trình hướng tới tháng 6 và cũng có phương pháp rõ ràng. Mọi thứ sẽ tiếp tục tiến triển".
Một nhà ngoại giao khác bày tỏ nghi ngờ nghiêm trọng về khẳng định của ông Merz rằng quy chế "thành viên liên kết" sẽ không cần sửa đổi các hiệp ước EU mà chỉ cần ý chí chính trị mạnh mẽ.
"Tôi không thấy điều đó có thể vận hành hợp pháp như thế nào. Muốn làm vậy phải sửa đổi các hiệp ước. Thành viên liên kết tham gia toàn bộ các thể chế thông qua thỏa thuận chính trị? Tôi không nghĩ điều đó khả thi", người này nói.
Một nhà ngoại giao thứ ba cho biết, "một số ý tưởng trong thư tốt hơn những ý tưởng khác", trong khi một người thứ tư nhận định cuộc tranh luận thực sự giữa các quốc gia thành viên vẫn chưa bắt đầu.
Tập trung vào nguyên tắc "dựa trên năng lực"
Trái lại, Ủy ban châu Âu (cơ quan giám sát tiến trình gia nhập) tỏ ra tích cực hơn và hoan nghênh đề xuất của ông Merz, cho rằng điều này cho thấy "cam kết mạnh mẽ từ các quốc gia thành viên nhằm biến việc mở rộng EU thành hiện thực sớm nhất có thể".
"Ngày càng rõ ràng rằng mở rộng EU là khoản đầu tư địa chiến lược cho thịnh vượng, hòa bình và an ninh của chúng ta. Việc Ukraine gia nhập EU cũng gắn chặt với an ninh của Liên minh", ông Guillaume Mercier, người phát ngôn phụ trách mở rộng của Ủy ban châu Âu, cho biết.
"Điều quan trọng không kém là chúng ta phải hoàn tất tiến trình mở rộng Liên minh với tất cả các quốc gia ứng viên đã nỗ lực gia nhập trong nhiều năm".
Ông Mercier nhấn mạnh, mọi giải pháp đổi mới vẫn phải dựa trên logic "dựa trên năng lực" - nguyên tắc được cho là định hướng toàn bộ tiến trình gia nhập nhiều chương phức tạp của EU.
Đầu năm nay, Ủy ban châu Âu từng đề xuất mô hình tư cách thành viên "đảo ngược", theo đó Ukraine sẽ trở thành thành viên EU trên danh nghĩa trước rồi dần nhận được các lợi ích thực tế đi kèm. Tuy nhiên, nhiều thủ đô châu Âu đã bác bỏ ý tưởng này vì cho rằng nó nguy hiểm và thiếu thực tế.
Đề xuất của ông Merz hướng tới tiến trình hội nhập từng bước để tiếp cận quỹ EU và các diễn đàn cấp cao, nhưng tư cách thành viên chính thức chỉ được trao ở giai đoạn cuối cùng.
Bức thư của Đức được đưa ra trong bối cảnh EU nhìn thấy cơ hội tháo gỡ quyền phủ quyết của Hungary đối với tiến trình gia nhập của Ukraine - điều đã khiến quá trình này bị đình trệ suốt hai năm qua. Chính phủ mới tại Budapest đã khởi động tham vấn với Kiev để thảo luận về quyền của cộng đồng thiểu số người Hungary tại Ukraine, một vấn đề nhạy cảm về chính trị.
Brussels hy vọng sẽ đạt đủ tiến triển để dỡ bỏ quyền phủ quyết vào tháng 6 và mở cụm đàm phán đầu tiên với Ukraine, được gọi là "các nguyên tắc nền tảng", trước khi mở khóa năm cụm còn lại trong phần còn lại của năm nay.
Hiện chưa rõ Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky sẽ phản ứng thế nào với lá thư của ông Merz. Tháng trước, ông từng thẳng thừng bác bỏ bất kỳ đề xuất nào về tư cách thành viên mang tính "biểu tượng".
"Ukraine đang tự vệ và chắc chắn cũng đang bảo vệ châu Âu", ông nói. "Và đó không phải là sự bảo vệ mang tính biểu tượng".
Thế Hải (Theo DW, Euronews)
