Trong bối cảnh các điều kiện tự nhiên và an ninh thay đổi, Nga đang đẩy mạnh việc sử dụng Tuyến đường biển phía Bắc (NSR) như một hành lang năng lượng chiến lược, biến khu vực Bắc Cực thành cửa ngõ chính đưa các sản phẩm dầu mỏ và khí đốt của mình hướng Đông.
Theo chuyên gia phân tích hàng hóa Natalia Katona, đối với Moscow, lợi ích cốt lõi là sở hữu một tuyến đường ngắn hơn để tiếp cận khách hàng châu Á, tránh các điểm nghẽn hàng hải toàn cầu như kênh đào Suez hay eo biển Hormuz, đồng thời tăng quyền chủ động đối với cơ sở hạ tầng xuất khẩu.
"Đường tắt" quan trọng
NSR kéo dài khoảng 5.600 km dọc bờ biển Bắc Cực thuộc Nga, từ khu vực eo biển Kara đến eo biển Bering.
Toàn bộ tuyến đường nằm trong phạm vi quyền tài phán của Nga và được quản lý bằng các quy tắc hàng hải nội địa, đội tàu phá băng và hệ thống cảng, không phụ thuộc vào bất kỳ cơ quan kênh đào bên ngoài nào.
Mùa vận chuyển chính diễn ra từ tháng 6-7 đến tháng 10, nhưng điều kiện khí hậu ấm lên cùng sự phát triển của đội tàu chuyên dụng đang giúp kéo dài thời gian hoạt động.
Tàu phá băng chạy bằng năng lượng hạt nhân Yamal mở đường cho đoàn tàu vận tải trên Tuyến đường biển phía Bắc. Ảnh: Barents Observer
"Từ Murmansk đến Thanh Đảo (Trung Quốc), đi qua NSR, quãng đường chỉ khoảng 6.400 km và mất khoảng 20 ngày, trong khi đi qua Suez dài tới 12.400 km và mất khoảng 39 ngày", chuyên gia Natalia Katona viết trên Oil Price, lưu ý rằng sự bất ổn ngày càng tăng của các tuyến hàng hải truyền thống càng khẳng định giá trị của NSR như một "đường tắt" quan trọng.
LNG hiện là nền tảng của lưu lượng qua NSR. Dự án Arctic LNG 2 trên bán đảo Gydan được thiết kế công suất 19,8 triệu tấn/năm với 3 dây chuyền sản xuất, với dây chuyền T1 và T2 đã hoàn thành.
Dù sản lượng vẫn bị hạn chế bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ và thiếu tàu chuyên dụng, các chuyến hàng LNG Nga sang Trung Quốc đã bắt đầu.
Phần lớn các chuyến hàng đưa loại khí siêu lạnh này từ dự án Arctic LNG 2 ra khỏi Bắc Cực hiện sử dụng tuyến NSR.
Trong năm nay, 41 chuyến với khoảng 3,1 triệu tấn đã được chất tải, vượt khối lượng qua NSR của năm trước. Từ năm 2025, hoạt động mùa đông được hỗ trợ bằng các tàu Arc7 đưa LNG đến kho nổi (FSRU) gần Kamchatka và Murmansk, rồi chuyển sang tàu thông thường để tiếp tục hành trình.
Nga cũng đẩy mạnh hoạt động đóng tàu nội địa, với tàu chở LNG có khả năng phá băng lớp Arc7, chiếc thứ 2 có tên Konstantin Posiet, đã vào hoạt động và chất tải chuyến hàng đầu tiên.
Dự án Yamal LNG công suất 17,4 triệu tấn/năm trước đây chủ yếu phục vụ thị trường châu Âu. Khi lệnh cấm LNG Nga của châu Âu có hiệu lực đầy đủ từ tháng 1/2027, nhiều chuyến hàng sẽ chuyển hướng sang châu Á.
Trong tháng 8, khoảng 500.000 tấn đã đi về phía đông qua NSR, tăng so với 350.000 tấn cùng kỳ năm trước. Xu hướng này dự kiến còn mạnh hơn trong giai đoạn cao điểm vào tháng 9 và tháng 10.
Thay đổi hoàn toàn cục diện
Bên cạnh LNG, dầu thô cũng đang góp phần mở rộng vai trò của NSR. Tuyến đường này đã được sử dụng để vận chuyển các loại dầu ARCO, Novy Port và từ Varandey, thậm chí cả dầu Urals từ Primorsk và Ust-Luga sang Trung Quốc.
Số chuyến Urals tăng dần: 6 chuyến năm 2023, 9 chuyến năm 2025 và tính đến tháng 8/2026 đã có 6 chuyến. Trung Quốc là thị trường chính, nhưng Nga đang xem xét mở rộng sang Ấn Độ và các nước khác.
Đáng chú ý, dự án Vostok Oil khổng lồ của Rosneft có thể thay đổi hoàn toàn cục diện. Dự án gồm hơn 52 khu vực được cấp phép và 13 mỏ, cùng trữ lượng tài nguyên vượt mức 48 tỷ thùng
Rosneft cho biết, loại dầu thô này có chỉ số API khoảng 40 độ và hàm lượng lưu huỳnh rất thấp (0,01-0,1%). Các thông số này cho thấy đây là loại dầu nhẹ, "ngọt", có thể đạt mức giá cao hơn so với dầu Urals nếu hỗn hợp dầu xuất khẩu cuối cùng đáp ứng được các tiêu chuẩn chất lượng này.
Dầu được vận chuyển đến cảng Bukhta Sever mới xây dựng trên bán đảo Taimyr thông qua tuyến đường ống Vankor-Payakha-Bukhta Sever dài 790 km mới hoàn thành, công suất thiết kế 100 triệu tấn/năm.
Cảng Bukhta Sever hiện có 1 bến nạp dầu, 2 bến hàng hóa, 1 bến dành cho đội tàu của cảng và 14 bể chứa với sức chứa 30.000 tấn mỗi bể.
Độ sâu mực nước tại bến là 18 m, cho phép tiếp nhận các tàu chở dầu hoạt động ở vùng Bắc Cực có trọng tải khoảng 120.000 DWT. Một công trình bảo vệ quy mô lớn cũng đã được xây dựng để che chắn cho khu vực cảng khỏi các khối băng lớn.
Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự lễ khởi động dự án Vostok Oil của công ty dầu khí Rosneft qua cầu truyền hình tại Moscow, ngày 5/9/2026. Ảnh: Luxembourg Times
Theo trang Splash247, đầu tháng này, Nga đã chính thức bắt đầu xuất khẩu dầu từ Vostok Oil qua cảng Bukhta Sever, qua đó mở rộng sự hiện diện của gã khổng lồ Á-Âu tại Bắc Cực và mở đường cho sự gia tăng sản lượng dầu trong tương lai.
Thông qua liên kết video, đích thân Tổng thống Vladimir Putin đã hạ lệnh bắt đầu nạp lô hàng đầu tiên lên tàu chở dầu có khả năng phá băng lớp Arc7 mang tên Valentin Pikul. Giám đốc điều hành Rosneft, ông Igor Sechin, đã có mặt tại Bukhta Sever để tham dự buổi lễ.
Giai đoạn một của cảng có công suất 30 triệu tấn/năm. Rosneft đặt mục tiêu xuất khẩu khoảng 30 triệu tấn trong nửa cuối năm 2027, tăng lên 50 triệu tấn vào năm 2030 và có khả năng đạt 100 triệu tấn mỗi năm sau đó.
Từ cảng Bukhta Sever, dầu sẽ chủ yếu đi về phía Đông qua NSR trong mùa cao điểm từ tháng 7 đến tháng 10. Việc kiểm soát tuyến đường riêng giúp Rosneft giảm phụ thuộc vào mạng lưới đường ống của Transneft.
Trung Quốc là thị trường đầu tiên và tự nhiên nhất, bởi các cảng phía Bắc nước này có lợi thế lớn về địa lý và các nhà máy lọc dầu tại đó vốn đã xử lý một lượng lớn dầu thô từ Nga.
Tuy nhiên, Moscow vẫn đang tìm kiếm thêm các thị trường tiêu thụ khác, bao gồm Indonesia – nơi hoạt động sản xuất dầu thô gặp nhiều khó khăn trong năm nay.
Cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz đã thúc đẩy Indonesia tìm nguồn cung thay thế cho lượng dầu bị gián đoạn từ Trung Đông cũng như đa dạng hóa nguồn nhập khẩu.
NSR không cần thay thế hoàn toàn Suez hay mũi Hảo Vọng để trở thành yếu tố thay đổi cuộc chơi. Ưu thế của tuyến đường này nằm ở việc tái tổ chức dòng chảy năng lượng của Nga theo hướng Đông.
Các dự án như Vostok Oil, cảng Bắc Cực, đội tàu có khả năng phá băng, trung tâm chuyển tải và quan hệ đối tác lọc dầu châu Á đang được xây dựng xoay quanh dòng chảy năng lượng hướng Đông này.
Nga không chỉ chuyển hướng hàng hóa khỏi châu Âu mà đang gắn chặt chiến lược hướng Đông vào cơ sở hạ tầng cảng, đường ống và tàu thuyền của mình, biến tuyến đường tắt Bắc Cực thành xương sống mới của bản đồ năng lượng.
Minh Đức (Theo Oil Price, Splash247)
